AI आणि गोपनीयतेबद्दलच्या चिंता बहुधा या प्रश्नावर केंद्रित असतात की प्रशिक्षणात वापरलेला वैयक्तिक डेटा नंतर हुशार प्रश्न विचारून बाहेर काढता येऊ शकतो का. नोंदी अनामिक करणे हा एक सामान्य उपाय आहे, पण तो पूर्ण संरक्षण देईलच असे नाही.

मेटा फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सअॅप यांची मालक कंपनी आहे. AI कंपन्यांना त्यांची मॉडेल्स प्रशिक्षित करण्यासाठी ऑनलाइन मजकुराची प्रचंड गरज असते. कोणाला तो डेटा गोळा करण्याची परवानगी असावी, यावरील वाद हा AI, कॉपीराइट आणि प्रकाशकांच्या उत्पन्नाबाबत जागतिक स्तरावर सुरू असलेल्या व्यापक चर्चेचा भाग आहे.

संदर्भ: एआय मॉडेल बनवणाऱ्या कंपन्या आतापर्यंत मुख्यतः सॉफ्टवेअर विकत होत्या, तर IT सेवा देणाऱ्या कंपन्या मोठ्या कंपन्यांमध्ये ते सॉफ्टवेअर बसवत होत्या. आता दोघांनाही एकाच ग्राहकांच्या खर्चाचे बजेट हवे आहे, त्यामुळे एआय कंपन्या ग्राहकाच्या अधिक जवळ जात आहेत.

संदर्भ: AI डेटा सेंटर्सना चॅटबॉट्स आणि क्लाउड सेवा चालवण्यासाठी प्रचंड वीज लागते, आणि जगभरात अशी अनेक केंद्रे उभारली जात आहेत. गॅस जाळल्याने कार्बन बाहेर पडतो, त्यामुळे वीज कोणत्या स्रोतातून येते हे हवामान लक्ष्यांसाठी महत्त्वाचे आहे.

Anthropic ही अनेक आघाडीच्या AI लॅबपैकी एक आहे, जी अधिक सक्षम मॉडेल बनवण्याच्या स्पर्धेत आहे. Alignment म्हणजे AI प्रणाली मानवी उद्दिष्टे आणि मूल्यांनुसार वागतील याची खात्री करणे, आणि मॉडेल अधिक शक्तिशाली होत असताना ही मोठी चिंता आहे.

संदर्भ: mRNA लसी रोगप्रतिकारशक्तीला एखादे लक्ष्य ओळखण्यास शिकवतात आणि कोविड-19 साथीच्या काळात त्यांची मोठ्या प्रमाणावर चर्चा झाली. वैयक्तिक कर्करोग लसी हे वाढते संशोधन क्षेत्र आहे, जिथे प्रत्येक रुग्णाच्या गाठीनुसार उपचार ठरवले जातात.

संदर्भ: एआय-रेडी लॅपटॉपमध्ये काही एआय कामे क्लाउडवर न करता थेट उपकरणावरच चालवण्यासाठी बनवलेले चिप्स असतात. कंपन्यांच्या मते यामुळे गोपनीयता आणि वेग सुधारू शकतो; ही पीसी विकण्याच्या पद्धतीतील मोठ्या बदलाचा भाग आहे.

संदर्भ: कंपन्या मोठ्या प्रकल्पांसाठी निधी उभारण्यासाठी अनेकदा बॉण्डद्वारे कर्ज घेतात, आणि AI डेटा सेंटर व चिप्स हे आज सर्वात महागड्या खर्चांपैकी आहेत. ऐच्छिक buyout म्हणजे पैसे देऊन नोकरी सोडण्याची ऑफर; मोठ्या टेक कंपन्यांमध्ये खर्च कमी करण्याचे हे सामान्य पाऊल आहे.

संदर्भ: अशा नियमांमुळे भारतात येणारा आणि बाहेर जाणारा पैसा कसा फिरतो यावर लक्ष ठेवता येते, जेणेकरून मध्यवर्ती बँकेला परकीय चलनाचा प्रवाह तपासता येतो. सेवा निर्यातीत सॉफ्टवेअर, सल्लागार सेवा किंवा फ्रीलान्स प्रकल्प अशा कामांचा समावेश होतो, जी परदेशी खरेदीदारांना विकली जातात.

संदर्भ: सायबर हल्ले संगणक, फोन किंवा नेटवर्कमध्ये घुसून माहिती चोरतात किंवा नुकसान करतात. महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधा म्हणजे वीज, बँका आणि वाहतूक यांसारख्या देशाला रोज लागणाऱ्या व्यवस्था. ही साधने मोठ्या प्रमाणात पसरल्याने AI च्या गैरवापराबद्दलची चिंता वाढली आहे.

संदर्भ: Anthropic हे Claude चॅटबॉट बनवते आणि OpenAI व Google यांच्याशी स्पर्धा करणाऱ्या सर्वात मोठ्या AI लॅबपैकी एक आहे. IPO म्हणजे शेअर्स जनतेला विकणे, आणि अशा कागदपत्रांमधून आधी खासगी असलेले आकडे उघड होतात.

संदर्भ: Google Labs ही कंपनीची नवीन कल्पना तपासण्याची जागा आहे, आणि अनेक प्रयोग सगळ्यांपर्यंत कधीच पोहोचत नाहीत. वैयक्तिकृत AI, म्हणजे एका वापरकर्त्यासाठी त्याचे आउटपुट जुळवून देणारे AI, हा मोठ्या टेक कंपन्यांमध्ये वाढणारा ट्रेंड आहे.

संदर्भ: उत्तर बंगालमधील चहा मळे मोठ्या संख्येने कामगारांना रोजगार देतात. यातील अनेक कामगार मजुरी, रेशन आणि मळ्याने दिलेल्या घरांवर अवलंबून असतात. बंद मळ्यांमुळे अनेक कुटुंबांचे उत्पन्न वर्षानुवर्षे अनिश्चित राहिले आहे, त्यामुळे ते पुन्हा सुरू करणे ही जुनी मागणी आहे.

संदर्भ: Form 6 हा मतदार यादीत नाव जोडण्याचा नेहमीचा अर्ज आहे, आणि Special Intensive Revision म्हणजे त्या याद्यांचे मोठ्या प्रमाणावरील पुनरावलोकन. यादीतून नाव गहाळ असणे एखाद्याला मतदान करता येईल की नाही हे ठरवू शकते.

संदर्भ: डीपफेक म्हणजे AI साधनांच्या मदतीने खऱ्यासारखा दिसणारा बनावट व्हिडिओ किंवा ऑडिओ. SCO हा प्रादेशिक गट असून त्यात भारत, रशिया आणि चीन यांचा समावेश आहे आणि त्याच्या परराष्ट्र मंत्र्यांच्या नियमित बैठका होतात.

संदर्भ: वितळणारे पाणी बर्फाच्या किंवा खडकाच्या नैसर्गिक धरणामागे साचते आणि नंतर ते धरण फुटते, तेव्हा हिमनदी तलाव फुटतो. हिमालयातून भारतातील मोठ्या नद्या येतात, त्यामुळे भूतान, नेपाळ आणि भारतातील खालच्या भागातील समुदायांवर परिणाम होऊ शकतो.

संदर्भ: Foraging म्हणजे मशरूमसारखे रानटी अन्न गोळा करणे, आणि अनेक देशांमध्ये हा लोकप्रिय छंद आहे. राष्ट्रीय उद्यानांसारख्या संरक्षित क्षेत्रांत कठोर नियम असतात, जेणेकरून झाडे, माती आणि प्राणी सावरून निरोगी राहू शकतील.

संदर्भ: हरित फटाके नेहमीच्या फटाक्यांपेक्षा कमी प्रदूषण करतील अशा पद्धतीने बनवले जातात. दिवाळीच्या परंपरा आणि हवेची गुणवत्ता यात न्यायालयांना समतोल साधावा लागतो, आणि दिल्लीत हवा खूप खराब होते तेव्हा हा मोठा चिंतेचा विषय असतो.

संदर्भ: सहकारी बँका म्हणजे सदस्यांच्या मालकीच्या कर्ज देणाऱ्या संस्था, ज्या स्थानिक समुदायांना सेवा देतात आणि भूतकाळात काही बँका अपयशी ठरल्या आहेत. भारतीय रिझर्व्ह बँक त्यांचे नियमन करते, तर Institute of Chartered Accountants of India (ICAI) लेखा मानके ठरवते.

संदर्भ: CIBIL स्कोअर हा 300 ते 900 दरम्यानचा तीन अंकी क्रमांक असतो. कर्ज किंवा कार्ड मंजूर करण्यापूर्वी भारतातील कर्जदाते तो तपासतात. एखादी व्यक्ती कर्ज किती विश्वासार्हपणे परत करते, हे ठरवण्यासाठी बँका त्याचा उपयोग करतात.

संदर्भ: स्वयं-सहायता गट म्हणजे लहान गट, सहसा महिलांचे, जे बचत एकत्र करतात आणि सदस्यांना कर्ज देतात; बँका अनेकदा या गटांना मोठ्या प्रमाणात कर्ज देतात. या गटांसाठीच्या सरकारी कर्ज मोहिमा महिलांचे उत्पन्न आणि घरखर्च सांभाळण्यासाठी बऱ्याच काळापासून वापरली जाणारी पद्धत आहे.

संदर्भ: अनेक देशांनी वर्गात फोनवर मर्यादा आणल्या आहेत, कारण स्क्रीनचा लक्ष आणि सुरक्षिततेवर काय परिणाम होतो, यावर शाळा आणि पालक चर्चा करत आहेत. मेक्सिकोचे हे पाऊल हानिकारक पोस्टसाठी ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मना जबाबदार धरण्याच्या व्यापक प्रयत्नांचा भाग आहे.

संदर्भ: स्विफ्ट ही नासाची अंतराळ दुर्बीण असून ती २००४ मध्ये प्रक्षेपित झाली होती. तिचा उद्देश गॅमा-किरण स्फोट नावाच्या शक्तिशाली विश्वीय स्फोटांचा अभ्यास करणे हा होता. वातावरणात पुन्हा प्रवेश करणारी यानं साधारणपणे तुकड्यांमध्ये विखुरतात, आणि धोका उरलेले तुकडे कुठे पडतात यावर अवलंबून असतो.

संदर्भ: आदित्य-L1 ही ISRO ची सौर वेधशाळा असून ती सूर्य-पृथ्वी लाग्रांज बिंदू L1 जवळ, पृथ्वीपासून सुमारे १.५ दशलक्ष किमी अंतरावर ठेवली आहे. सौर उद्रेक उपग्रह आणि वीजजाळ्यांना बाधा आणू शकतात, म्हणून त्यांचा अभ्यास अवकाश हवामानाचे अंदाज सुधारण्यास मदत करतो.

संदर्भ: OpenAI ChatGPT बनवते आणि सर्वात मोठ्या AI कंपन्यांपैकी एक आहे. जगभरातील सरकारे AI संरक्षण आणि सुरक्षेत कसे बसवायचे याचा विचार करत आहेत. अमेरिकेचे लष्करी सचिव हे लष्कराचे नागरी प्रमुख असतात, त्यामुळे या नियुक्तीमुळे कंपनी लष्करी नियोजनाच्या जवळ येते.

संदर्भ: Apple च्या Mac लॅपटॉपमध्ये बऱ्याच काळापासून टचस्क्रीनऐवजी ट्रॅकपॅड आणि कीबोर्ड वापरले जातात, त्यामुळे टचस्क्रीन असलेले मॉडेल हा मोठा बदल ठरेल. MacBook Pro ही Apple ची मुख्य उच्च दर्जाची लॅपटॉप श्रेणी असून व्यावसायिक आणि विद्यार्थ्यांमध्ये ती मोठ्या प्रमाणात वापरली जाते.

संदर्भ: बांगलादेशमधील गारमेंट उद्योग हा तेथील सर्वात मोठा रोजगार देणारा उद्योग असून निर्यातीच्या उत्पन्नाचा मोठा स्रोत आहे. यात बहुतेक कामगार कमी पगाराच्या कारखान्यांच्या नोकऱ्यांमध्ये आहेत. वेतन आणि कामाची परिस्थिती हे या क्षेत्रातील वारंवार उद्भवणाऱ्या असंतोषाचे कारण राहिले आहे.

पार्श्वभूमी: भारतीय कायद्यानुसार नियोक्त्यांकडे लेखी छळ प्रतिबंधक धोरण आणि तक्रार समिती असणे आवश्यक आहे. कामानिमित्त प्रवास, क्लायंट भेटी किंवा ऑफिसच्या वेळेनंतरच्या कार्यक्रमांमध्येही छळ होऊ शकतो, म्हणूनच धोरणे अनेकदा फक्त ऑफिसपुरती मर्यादित नसतात.

संदर्भ: PM Surya Ghar ही केंद्र सरकारची योजना आहे, जी घरांना छतावर सौर पॅनेल बसवण्यात मदत करते. स्वच्छ ऊर्जेसाठी आणि घरगुती वीज बिल कमी करण्यासाठी भारताच्या प्रयत्नांमधील ही एक महत्त्वाची योजना आहे.

संदर्भ: सांधेरोपण आणि स्टेंटसारखे इम्प्लांट वर्षानुवर्षे शरीरात राहतात, त्यामुळे त्यात वापरलेला धातू मजबूत आणि सुरक्षित असणे आवश्यक असते. रुग्णांपर्यंत नवे मिश्रण पोहोचण्यापूर्वी संशोधक ते अनेक वर्षे काळजीपूर्वक तपासतात.

संदर्भ: भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील अनेक छोट्या मासेमारी बोटी खूप दिवसांपासून स्वस्त इंधन असलेल्या रॉकेलवर चालतात, त्यामुळे किमतीतील बदलाचा त्यांना लगेच फटका बसतो. मच्छिमारांकडे सोपे पर्याय कमी आहेत, आणि त्यांचे उत्पन्न रोजच्या मासळीवर अवलंबून असते.

संदर्भ: प्रायव्हसी डिस्प्ले पाहण्याचा कोन कमी करतात, त्यामुळे बाजूला बसलेल्या लोकांना स्क्रीन वाचणे कठीण जाते. गर्दीच्या लोकलमध्ये किंवा मोकळ्या ऑफिसमध्ये हे उपयुक्त ठरते. Galaxy S मालिका ही सॅमसंगची प्रमुख फोन मालिका आहे, आणि Ultra हे त्यातील सर्वात मोठे आणि प्रीमियम मॉडेल आहे.

संदर्भ: NITI Aayog ही सरकारची धोरण विचारसंस्था आहे. अशा स्कोअरबोर्डमुळे राज्यांना आपल्या विज्ञान व नवोपक्रमाच्या प्रयत्नांची तुलना करता येते. पेटंट आणि संशोधन पेपर हे एखाद्या प्रदेशाची तंत्रज्ञान ताकद मोजण्याचे सामान्य मार्ग आहेत.

संदर्भ: पूर्व उत्तर अमेरिकेच्या जंगलांमध्ये हरणे पाने आणि कोवळे कोंब खाणारे मोठे प्राणी आहेत, आणि जास्त चरण्यामुळे लहान झाडांची वाढ थांबू शकते. दीर्घकाळात यामुळे जंगलात कोणत्या वनस्पती आणि झाडे प्रबळ राहतील, हे बदलू शकते.

संदर्भ: संसदेने 2019 आणि 2020 मध्ये चार कामगार कायदे (labour codes) मंजूर केले होते. त्यात अनेक जुने कामगार कायदे एकत्र करण्यात आले होते, आणि तेव्हापासून ट्रेड युनियन्स त्यांना विरोध करत आहेत. जंतर मंतर हे दिल्लीतील असे ठिकाण आहे जिथे अनेक गट मोठी आंदोलने करतात.

संदर्भ: MRO म्हणजे विमाने आणि त्यांच्या इंजिनांची देखभाल व दुरुस्ती करणे, हे काम विमान कंपन्या अनेकदा विशेष कंपन्यांकडे सोपवतात. नॅरो-बॉडी विमाने म्हणजे एकच मार्गिका असलेली विमाने, जसे Airbus A320 आणि Boeing 737, जी देशांतर्गत कमी आणि मध्यम अंतराचे बहुतांश मार्ग चालवतात.

संदर्भ: Karnataka Milk Federation, ज्याला KMF म्हणतात, ही राज्याची सहकारी संस्था आहे जी Nandini ब्रँड अंतर्गत दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ विकते. 1 नोव्हेंबरपासून दूध आणि दह्याचे दर वाढले होते, त्यामुळे हा निर्णय त्याचाच थेट पुढचा टप्पा आहे.

संदर्भ: Lenacapavir हे वर्षातून दोनदा दिले जाणारे इंजेक्शन आहे, जे रोज घ्यावयाच्या गोळ्यांपेक्षा वेगळे असून संसर्ग होण्यापूर्वी लोकांचे संरक्षण करते. भारतीय औषध कंपन्यांनी बनवलेल्या जेनेरिक आवृत्त्यांमुळे गरीब देशांमध्ये औषधांच्या किमती अनेकदा कमी झाल्या आहेत.

संदर्भ: सौर आणि पवन ऊर्जा सूर्यप्रकाश व वाऱ्यावर अवलंबून असते, त्यामुळे जास्तीची वीज संध्याकाळी वापरण्यासाठी बॅटरी उपयोगी पडतात. त्याच कारणासाठी अनेक भारतीय राज्ये आपल्या स्वच्छ ऊर्जा योजनांमध्ये साठवण सुविधा जोडत आहेत.

संदर्भ: Grok हा Elon Musk यांच्या xAI ने तयार केलेला AI चॅटबॉट असून तो X प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध आहे. प्रगत AI मॉडेल चालवण्यासाठी भरपूर संगणकीय शक्ती लागते, म्हणूनच अनेक चॅटबॉट कंपन्या लोक किती वापरू शकतात यावर मर्यादा घालतात.

संदर्भ: कर्नाटक, विशेषतः बंगळूरु, अनेक काळापासून तंत्रज्ञान आणि उत्पादन कंपन्यांना आकर्षित करत आहे, आणि कारखाना गुंतवणुकीसाठी राज्यांमध्ये मोठी स्पर्धा असते. Bayer ही जर्मन कंपनी औषधे आणि पीक विज्ञानासाठी ओळखली जाते, तर रॉकेट इंजिन प्रक्षेपण यानांना शक्ती देतात जे उपग्रह अवकाशात नेतात.

संदर्भ: बांगलादेशचा गारमेंट उद्योग हा जगातील सर्वात मोठ्या कपडा निर्यातदारांपैकी एक आहे आणि त्यात लाखो कामगार काम करतात, त्यातील अनेक महिला आहेत. या क्षेत्रात वेतनावरून वारंवार असंतोष निर्माण होत असल्याने तिथले वाद जागतिक कपडा पुरवठ्यावरही परिणाम करू शकतात.

संदर्भ: C. elegans सारखे वर्म्स प्रयोगशाळेत वापरले जातात कारण त्यांची जनुके साधी असतात आणि त्यांचा अभ्यास करणे सोपे असते; त्यांपैकी अनेक जनुके मानवी जनुकांशी जुळतात. Polycystin-2 हे असे प्रथिन आहे जे एका प्रकारच्या किडनी रोगाशी संबंधित आहे, ज्यामध्ये द्रवाने भरलेल्या गाठी (सिस्ट) तयार होतात.

संदर्भ: मिल्कवीड हे फुलझाड असून ते परागीभवन करणाऱ्या कीटकांना आधार देते आणि मोनार्क फुलपाखरांसाठी अन्नस्रोत आहे. मधमाश्या व इतर परागीभवक पिके व जंगली वनस्पतींना फळे व बिया येण्यास मदत करतात, त्यामुळे त्यांच्या भेटींतील बदल परिसंस्थांसाठी महत्त्वाचे आहेत.

संदर्भ: पराली जाळणे म्हणजे कापणीनंतर शेतकरी उरलेली पिकाची खोडे जाळतात. हे प्रामुख्याने पंजाब आणि हरियाणामध्ये होते, आणि दरवर्षी शरद ऋतू व हिवाळ्यात त्याचा धूर दिल्लीच्या दिशेने येतो. यासाठी दोष कोणाचा आणि त्यावरील खर्च कोणी उचलायचा, यावरून राज्ये बराच काळ एकमेकांवर आरोप करत आहेत.

संदर्भ: CSIR म्हणजे वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषद, ही सरकारी संस्था असून ती भारतभरातील प्रयोगशाळांना निधी देते. IICT म्हणजे हैदराबाद येथील भारतीय रासायनिक तंत्रज्ञान संस्था, जी साहित्य आणि रसायनशास्त्रावर काम करणारी त्यांची एक प्रयोगशाळा आहे.

संदर्भ: भारताला बहुतांश पाऊस मान्सूनमधून मिळतो, आणि कमकुवत हंगामात शेती आणि धरणांसाठी पाणी कमी होते. अन्न महागाई म्हणजे धान्य, भाज्या आणि डाळी यांसारख्या रोजच्या वस्तूंच्या किमती सतत वाढणे.

संदर्भ: IMD ही भारताची हवामान संस्था आहे, आणि तिचे इशारे जिल्हा अधिकाऱ्यांना शाळा बंद ठेवायच्या की नाहीत, हे ठरवायला मदत करतात. ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्ये ईशान्य मान्सूनचा पाऊस दक्षिण आणि पूर्व भारतातील काही भागांना अनेकदा फटका देतो.

संदर्भ: व्याघ्र प्रकल्प हे संरक्षित जंगल असते, जिथे वाघ आणि इतर वन्यजीव मानवी वर्दळीपासून सुरक्षित ठेवले जातात. अशा भागात बेकायदा बांधकाम ही बऱ्याच काळापासूनची चिंता आहे, आणि स्थानिक नियम मोडल्यास न्यायालये अनेकदा हस्तक्षेप करतात.

संदर्भ: EPF म्हणजे Employees' Provident Fund, ही निवृत्तीसाठीची बचत योजना आहे. तिची वेतन मर्यादा अनिवार्य योगदानासाठी पगाराची कमाल मर्यादा ठरवते. डिलिव्हरी आणि कॅब चालकांसारख्या ॲप-आधारित गिग वर्कर्सना सहसा अशी नियमित नोकरीची सुरक्षा मिळत नाही.

संदर्भ: Languishing हा शब्द मानसशास्त्रज्ञ कमी कल्याणाच्या स्थितीसाठी वापरतात, म्हणजे मन सपाट वाटणे आणि जीवनाला दिशा नसणे. हा औपचारिक मानसिक आजार नाही. अशा मोठ्या सर्वेक्षणांमुळे वयोगटांनुसार कल्याण कसे बदलते याचा मागोवा घेता येतो.

संदर्भ: IISc बेंगळुरू म्हणजे भारतीय विज्ञान संस्था, ही एक आघाडीची संशोधन संस्था आहे. शास्त्रे म्हणजे ज्ञान आणि तर्कावरील पारंपरिक भारतीय ग्रंथ. हे ग्रंथ अभियांत्रिकीसोबत शिकवावेत की नाही, याबद्दलची चर्चा भारतीय शिक्षणात वारंवार होत असते.

संदर्भ: देशातील अन्नाच्या किमती स्थिर ठेवण्यासाठी भारताने यापूर्वी तांदळाच्या निर्यातीवर मर्यादा घातल्या आहेत, आणि तांदूळ लाखो कुटुंबांचा मुख्य आहार आहे. इथेनॉल प्रकल्प आणि पोल्ट्री फार्मही धान्य वापरतात, त्यामुळे मागणी वाढली की पुरवठा कमी होऊ शकतो.

पायाभूत सुविधा म्हणजे वीजपुरवठा, पाणी, वाहतूक आणि बँकिंग यंत्रणा, ज्यांवर लोक रोज अवलंबून असतात. AI साधनांमुळे हॅकिंग अधिक वेगवान आणि स्वस्त होऊ शकते, अशी सरकारांची चिंता वाढत आहे, म्हणून सुरक्षा यंत्रणा त्यावर उपाय शोधण्यासाठी वेगाने काम करत आहेत.

अमेरिकेचा नैऋत्य भाग बहुतांशी कोरडा आहे, त्यामुळे कोरड्या जमिनीला अचानक आलेला मुसळधार पाऊस सहज शोषता येत नाही. अमेरिकेच्या मध्यावधी निवडणुका नोव्हेंबरच्या पहिल्या सोमवारनंतरच्या मंगळवारी होतात, त्यामुळे पूर मतदानाच्या योजनांमध्ये अडथळा आणू शकतो.

संदर्भ: बेंगळुरू वेगाने वाढले असून ते कावेरी नदी आणि भूमिगत जलस्रोतांमधून उपसलेल्या पाण्यावर अवलंबून आहे, त्यामुळे पुरवठ्यातील कोणतीही तूट घरांना लगेच जाणवते.

संदर्भ: मिल्की वे ही अशी आकाशगंगा आहे, जिच्यात आपला सूर्य आणि सौरमाला आहे. आकाशगंगा अनेकदा एकमेकांत विलीन होतात आणि शेजारच्या आकाशगंगा गिळतात. हा इतिहास जुळवण्यासाठी खगोलशास्त्रज्ञ मागे राहिलेले तारे अभ्यासतात.

संदर्भ: दीर्घकालीन भांडवली नफा कर हा शेअरसारख्या मालमत्ता बराच काळ ठेवल्यानंतर विकून मिळालेल्या नफ्यावर आकारला जातो. परदेशी गुंतवणूकदार भारतीय बाजारात पैसे गुंतवतात, त्यामुळे या करातील बदलांमुळे ते किती गुंतवणूक करतील यावर परिणाम होऊ शकतो.

संदर्भ: दिब्रू-सैखोवा हे आसाममधील संरक्षित वन्यजीव क्षेत्र असून ते पक्षी आणि वन्य प्राण्यांसाठी ओळखले जाते, त्यामुळे त्याखाली ड्रिलिंग केल्यास पर्यावरणाचे प्रश्न उभे राहतात. अशा प्रकल्पांना सहसा पर्यावरण आणि वन विभागांकडून मंजुरी लागते.

संदर्भ: GRAP ही टप्प्याटप्प्याने लागू होणाऱ्या उपाययोजनांची मालिका आहे, जी प्रदूषण वाढते तसे कडक होते. स्टेज 2 मध्ये बांधकाम आणि धूळ उडवणाऱ्या कामांवर मर्यादा येतात. उत्तर भारतातील हिवाळ्यातील धुरके पीक अवशेष जाळणे आणि दिवाळीतील फटाक्यांमुळे अधिक वाढतात.

संदर्भ: GST म्हणजे वस्तू आणि सेवा कर. त्याचे दर GST Council ठरवते, आणि Fitment Committee त्यावर सल्ला देते. दिल्लीतील हिवाळ्यातील धुरामुळे एअर प्युरिफायर अनेक घरांची गरज बनली आहे, त्यामुळे कर बदलांचा अनेक कुटुंबांवर परिणाम होतो.

खिडक्यांवर आदळणे हे पक्ष्यांसाठी मानवनिर्मित धोक्यांपैकी एक आहे, त्यात निवासस्थान नष्ट होणे आणि मांजरी यांचाही समावेश होतो. Cornell Lab of Ornithology हे अमेरिकेतील सुप्रसिद्ध संशोधन केंद्र आहे, जे पक्ष्यांचा अभ्यास करते आणि मोठे सार्वजनिक विज्ञान प्रकल्प चालवते.

संदर्भ: बंगळूरुमध्ये शहरातील प्रचंड रस्ते वाहतूक कमी करण्यासाठी अनेक मेट्रो मार्ग बांधले जात आहेत. Namma Metro हे शहरातील मेट्रो व्यवस्थेचे स्थानिक नाव आहे, आणि बांधकाम पूर्ण होताच नवीन भाग टप्प्याटप्प्याने खुले केले जातात.

संदर्भ: ऊस साखर कारखान्यांना विकला जातो, त्यामुळे कापणीसाठी योग्य दर ठरणे शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे असते. दुष्काळामुळे पीक ताणाखाली येते आणि त्यामुळे दराबाबतचे वाद उत्पादकांसाठी अधिक तातडीचे बनतात.

संदर्भ: Asian Cup ही आशियातील सर्वात मोठी पुरुषांची फुटबॉल स्पर्धा असून ती दर चार वर्षांनी होते. Houthi हा येमेनमधील गट असून तो Saudi Arabia बरोबर सुरू असलेल्या संघर्षात आहे. अशा विलंबामुळे संघांच्या तयारीवर आणि आशियातील प्रसारण योजनांवर परिणाम होतो.

विकसित भारत हे सरकारचे दीर्घकालीन ध्येय आहे, ज्यात भारताला 2047 पर्यंत विकसित राष्ट्र बनवायचे आहे. घर, व्यवसाय आणि शेतीसाठी कर्ज देण्यात बँका महत्त्वाची भूमिका बजावतात, त्यामुळे त्यांची ताकद एकूण अर्थव्यवस्थेला आकार देते.

संदर्भ: डिस्नी ही जगातील सर्वात मोठ्या मनोरंजन कंपन्यांपैकी एक आहे. ती चित्रपट, टीव्ही, स्ट्रीमिंग आणि थीम पार्क्समधून कमाई करते. संपूर्ण उद्योगात, प्रेक्षक चित्रपटगृहांकडून वळत असल्यामुळे आणि स्पर्धक प्रेक्षक मिळवण्यासाठी स्पर्धा करत असल्यामुळे स्टुडिओंनी कर्मचारी कमी केले आहेत.

पार्श्वभूमी: मुंबईचे मुख्य विमानतळ खूप गर्दीचे असून तिथे जागा कमी आहे, म्हणून नवी मुंबईतील नवीन विमानतळ काही भार उचलणार आहे. मुंबईला जाणाऱ्या विदेशी विमान कंपन्यांनी त्यांचे मार्ग बदलणे अपेक्षित आहे.

संदर्भ: अमेरिकेच्या नैऋत्य भागात वाळवंटी कासव धोक्यात असलेली प्रजाती आहे. ती दीर्घायुषी असली तरी हळू प्रजनन करतात, त्यामुळे नुकसान भरून येण्यास वर्षे लागतात. संरक्षित क्षेत्रे प्राण्यांमध्ये पसरणाऱ्या रोगासारखे धोके नेहमी थांबवू शकत नाहीत.

संदर्भ: पाण्यातील नायट्रेट बहुतेकदा खते आणि प्राण्यांच्या विष्ठेतून नद्या आणि भूजलात मिसळते. पिण्याच्या पाण्यात जास्त पातळी आरोग्यास धोकादायक ठरते, विशेषतः लहान अर्भकांसाठी. WHO ची मार्गदर्शक तत्त्वे अनेक देशांचे नियामक वापरतात.

पार्श्वभूमी: तुरुंगांमधील जातआधारित नियमांना, जसे कैद्यांची जातीनुसार विभागणी किंवा जातीनुसार कामे देणे, यांना न्यायालयीन खटल्यांमध्ये आव्हान देण्यात आले आहे. तुरुंग प्रत्येक राज्य चालवते, त्यामुळे केंद्राला प्रत्येक राज्याकडून माहिती गोळा करावी लागते.

संदर्भ: एअर इंडिया ही भारतातील सर्वात मोठ्या विमान कंपन्यांपैकी एक आहे आणि २०२२ मध्ये टाटा समूहाने तिचे अधिग्रहण केले. वाइडबॉडी विमाने म्हणजे लांब आंतरराष्ट्रीय मार्गांसाठी वापरली जाणारी मोठी विमाने. नफ्यात येण्यासाठी विमान कंपन्या अनेकदा खर्च कमी करतात.

संदर्भ: TASMAC ही तमिळनाडू सरकारची मद्य विक्री करणारी कॉर्पोरेशन आहे. किंमत आणि कर्मचाऱ्यांच्या समस्यांमुळे तिच्या दुकानांकडे अनेकदा लक्ष वेधले जाते. बॉटल रिफंड योजनांचा उद्देश वापरलेल्या काचेच्या आणि प्लास्टिकच्या बाटल्या पुनर्चक्रणासाठी परत आणणे हा असतो.

संदर्भ: धनत्रयोदशी दिवाळीच्या आधी येते आणि परंपरेने सोने किंवा चांदी खरेदीसाठी शुभ दिवस मानला जातो. जागतिक बाजारासोबत मौल्यवान धातूंचे दर रोज बदलतात, त्यामुळे खरेदीची योग्य वेळ सांगणे कठीण असते.

संदर्भ: Apple ही जगातील सर्वात मोठ्या स्मार्टफोन आणि लॅपटॉप उत्पादक कंपन्यांपैकी एक असून तिच्या तिमाही निकालांकडे जगभरातील गुंतवणूकदार लक्ष ठेवून असतात. John Ternus CEO होण्यापूर्वी Tim Cook अनेक वर्षे कंपनीचे नेतृत्व करत होते.

एमएसपी म्हणजे किमान आधारभूत किंमत, जी बाजारभाव घसरल्यावर विक्रेत्यांना संरक्षण मिळावे यासाठी सरकार ठरवते. किरकोळ वनोपजात मध, तेंदूची पाने आणि डिंक यांसारख्या वस्तूंचा समावेश होतो, जे वनात राहणारे लोक गोळा करतात आणि त्यातील अनेक वस्तू आदिवासी कुटुंबांकडून येतात.

संदर्भ: रणजी ट्रॉफी ही भारतातील प्रमुख देशांतर्गत प्रथमश्रेणी क्रिकेट स्पर्धा आहे, जी राज्य संघांमध्ये खेळवली जाते. या स्पर्धेतील चांगली कामगिरी खेळाडूंना उच्च स्तरावर निवडले जाण्यास मदत करते.

सुपरमार्केट फ्रीझरचे तापमान यांसारख्या गोष्टींसाठी नेटवर्कवर आधारित नियंत्रणे वापरतात, त्यामुळे सायबर हल्ला कोणत्याही प्रत्यक्ष घुसखोरीशिवाय थंड साठवणूक विस्कळीत करू शकतो. सुरक्षित तापमानात न ठेवलेले अन्न अनेकदा टाकून द्यावे लागते.

संदर्भ: बंगालच्या उपसागरात आणि अरबी समुद्रात उबदार पाण्यावर चक्रीवादळे तयार होतात, आणि जमिनीवर सरकताना ती अनेकदा जोरदार पाऊस आणतात. आंध्र प्रदेशच्या किनाऱ्याला दरवर्षी बहुतेक वेळा असी वादळे धडकतात, म्हणून राज्याची आपत्ती पथके धडकण्यापूर्वी आणि त्यादरम्यान इशारे देतात.

संदर्भ: भारताने जनुकीय सुधारित पिके आणि अन्नपदार्थांबाबत सावध भूमिका ठेवली आहे, आणि दुग्ध व्यवसाय लाखो शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेला आधार देतो. इतर देशांशी होणाऱ्या व्यापार चर्चांमध्ये बाजारपेठ अधिक खुली करण्याचा आग्रह अनेकदा होतो, त्यामुळे ही भूमिका त्या वाटाघाटींमध्ये महत्त्वाची ठरते.

संदर्भ: पंप्ड-स्टोरेज प्रकल्पात वीज स्वस्त असताना पाणी उंचावर नेले जाते आणि मागणी जास्त असताना ते सोडून वीज तयार केली जाते, ज्यामुळे ग्रीडचा समतोल राखण्यास मदत होते. पश्चिम घाट ही जैवविविधतेसाठी ओळखली जाणारी पर्वतरांग असून तिथे अनेक आदिवासी समुदाय राहतात.

संदर्भ: पिकांचे नुकसान झाल्यानंतर राज्ये सहसा केंद्राला निवेदन पाठवतात आणि केंद्र सरकार किती मदत द्यायची हे ठरवण्यापूर्वी त्याचा आढावा घेते. कर्नाटकात तालुका हे उपजिल्हा स्तरावरील प्रशासकीय एकक आहे.

संदर्भ: वक्फ कायदा वक्फ मालमत्तांच्या व्यवस्थापनात बदल करतो. वक्फ मालमत्ता म्हणजे धार्मिक आणि धर्मादाय कारणांसाठी दिलेल्या जमिनी. वक्फ मंडळे या मालमत्तांची देखभाल करतात, त्यामुळे या खटल्याचा अनेक संस्था आणि समुदायांवर परिणाम होतो.

संदर्भ: राष्ट्रीय आरोग्य अभियान हा केंद्र आणि राज्य यांचा आरोग्य कार्यक्रम असून तो भारतभरातील दवाखाने आणि रुग्णालयांना आधार देतो; यातील अनेक कर्मचारी अल्पमुदतीच्या कंत्राटावर नेमलेले असतात. असे तात्पुरते कर्मचारी जिल्हा आणि ग्रामीण रुग्णालयांतील मूलभूत सेवा अनेकदा सुरू ठेवतात.

Context: The Graded Response Action Plan (GRAP) is a set of steps that tighten as Delhi's air worsens, with curbs on construction and some vehicles. Every autumn, crop stubble burning in Punjab and Haryana adds to the smog that settles over the capital.

संदर्भ: फटाक्यांच्या धुरामुळे हिवाळ्यातील हवेचे प्रदूषण वाढते, आणि दिवाळीनंतर ते अनेकदा गंभीर पातळीवर पोहोचते, म्हणून दिल्लीने अनेक वर्षे बंदीचे प्रयत्न केले आहेत. ग्रीन फटाके कमी उत्सर्जन करणारा पर्याय म्हणून आणले गेले, पण त्यांच्या अंमलबजावणीत अजूनही त्रुटी आहेत.

संदर्भ: FCRA म्हणजे Foreign Contribution (Regulation) Act, जो भारतीय संस्था आणि NGO यांना मिळणाऱ्या परदेशी निधीवर नियंत्रण ठेवतो. कायद्यांमध्ये बदल सुचवण्यापूर्वी संसदीय समित्या संबंधितांकडून अभिप्राय गोळा करतात.

संदर्भ: सामान्य शरीर तापमान 37°C असल्याची कल्पना 19 व्या शतकातील जर्मन अभ्यासापासून आहे, आणि व्यक्ती, दिवसाची वेळ आणि मोजण्याची पद्धत यानुसार तापमान बदलते. आपले नेहमीचे तापमान कालांतराने नोंदवणे हा बदल ओळखण्याचा सोपा मार्ग आहे.

संदर्भ: EMI मध्ये खरेदीची रक्कम ठरावीक मासिक हप्त्यांमध्ये विभागली जाते, आणि त्यात अनेकदा व्याज किंवा प्रोसेसिंग शुल्क जोडले जाते. सणासुदीच्या काळात स्टोअर्स अनेक ऑफर आणि सवलती देतात, म्हणून अनेक लोक तेव्हा EMI चा वापर करतात.

संदर्भ: भारत हे Apple च्या सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या बाजारांपैकी एक आहे, आणि अलीकडच्या वर्षांत कंपनी स्वतःची रिटेल स्टोअर्स उघडत आहे आणि iPhone भारतात तयार करत आहे. तिमाही निकालांकडे गुंतवणूकदार बारकाईने पाहतात, कारण फोन व इतर उपकरणांची मागणी टिकून आहे की नाही हे त्यातून समजते.

संदर्भ: सरकार ठरवलेल्या किमान आधारभूत दराने शेतकऱ्यांकडून ऊस खरेदी केला जातो आणि कारखान्यांना तो दर द्यावाच लागतो. हा दर वाढला की अतिरिक्त खर्च कोणी उचलायचा यावरून कारखाने आणि शेतकरी अनेकदा मतभेद करतात, म्हणूनच चर्चा आवश्यक ठरते.

संदर्भ: खव्याला माव्या असेही म्हणतात आणि अनेक भारतीय मिठाया त्यापासून बनतात, त्यामुळे सणांपूर्वी अन्न सुरक्षा तपासणी नेहमीच होते. भारतात भेसळ ही दीर्घकाळची समस्या आहे आणि अन्न सुरक्षेचे नियम राज्य व शहर प्रशासनाकडून लागू केले जातात.

संदर्भ: नेट झिरो म्हणजे हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन इतके कमी करणे की हवेत मिसळणारे प्रमाण आणि काढले जाणारे प्रमाण समान असेल. वेल्स हा युकेमधील एक देश आहे आणि तिथल्या सार्वजनिक संस्था, जसे की नगरपालिका आणि आरोग्य सेवा, यांची स्वतःची हवामान उद्दिष्टे आहेत.

संदर्भ: 1977 मध्ये प्रक्षेपित झालेले Voyager 1 NASA आणि Jet Propulsion Laboratory चालवतात आणि सौरमालेच्या सीमेपलीकडून डेटा पाठवत आहे. त्याची ऊर्जा हळूहळू कमी होत आहे, त्यामुळे येत्या काही वर्षांत मोहीम संपण्याची अपेक्षा आहे.

संदर्भ: आंध्र प्रदेशच्या किनाऱ्याला बहुतेक वर्षी चक्रीवादळांचा फटका बसतो, अनेकदा ऑक्टोबर ते डिसेंबर या काळात. धडकण्यापूर्वी राज्य सहसा मदत हेल्पलाइन आणि निवारा केंद्रे सुरू करते. या हालचालींना मार्गदर्शन करणारे इशारे भारतीय हवामान विभाग (India Meteorological Department) जारी करतो.

भारतात सोने हे पारंपरिक बचत आणि लग्नातील भेट आहे, त्यामुळे कर आणि आयात नियमांतील बदलांचा खरेदीदार आणि सराफ यांच्यावर थेट परिणाम होतो. केंद्रीय बँका सोने राखीव मालमत्ता म्हणून ठेवतात, आणि त्यांची खरेदी जागतिक किमतींना आकार देऊ शकते.

संदर्भ: दिल्लीच्या बाजारपेठा स्थिर ग्राहकांच्या वर्दळीवर चालतात, त्यामुळे राजधानीत वारंवार होणारी आंदोलने ग्राहकांना दूर ठेवू शकतात आणि दुकाने बंद ठेवायला लावू शकतात. व्यापारी संघटना दीर्घकाळापासून आंदोलनमुक्त कालावधीची मागणी करत आहेत, आणि ही मागणी शहरात सार्वजनिक निदर्शने आणि व्यापार यांचा समतोल कसा साधायचा या व्यापक चर्चेचा भाग आहे.

ब्रिटनमध्ये स्थलांतराबाबत अनेक वर्षे चर्चा सुरू आहे आणि वृद्ध व अपंग लोकांची काळजी घेणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची कमतरता आहे. इंडेफिनिट लीव्ह टू रिमेन हा स्थिर दर्जा आहे, ज्यामुळे व्यक्तीला व्हिसाच्या कालमर्यादेशिवाय तिथे राहून काम करता येते.

संदर्भ: रशियाने फेब्रुवारी 2022 मध्ये युक्रेनवर पूर्ण प्रमाणात आक्रमण सुरू केले, आणि तेव्हापासून दोन्ही बाजूंमधील चर्चा कधी सुरू तर कधी बंद राहिल्या आहेत. UAE ने यापूर्वी या पक्षांमध्ये चर्चा आणि कैदी अदलाबदल आयोजित केली आहे.

संदर्भ: पश्चिम सहारा हा वादग्रस्त प्रदेश आहे, ज्यातील बहुतांश भाग मोरोक्कोच्या ताब्यात आहे, तर Polisario Front स्वातंत्र्य मागत आहे. UN अभियान 1991 मध्ये युद्धविरामावर देखरेख ठेवण्यासाठी स्थापन झाले होते, आणि त्याचा शेवट सुरक्षा परिषदेतील अमेरिका-रशिया यांच्यातील व्यापक तणाव दर्शवतो.

संदर्भ: COP ही संयुक्त राष्ट्रांची वार्षिक हवामान परिषद आहे, जिथे देश उत्सर्जन कसे कमी करायचे यावर वाटाघाटी करतात. गरीब देशांचे म्हणणे आहे की श्रीमंत देशांनी हवामान निधी द्यावा, आणि तो कसा दिला जावा हा यातील मोठा वादाचा मुद्दा आहे.

संदर्भ: PFAS ही मानवनिर्मित रसायनांची एक कुटुंब आहे. शरीरात आणि पर्यावरणात ती खूप हळू विघटित होतात, म्हणून त्यांना 'फॉरएव्हर केमिकल्स' म्हटले जाते. लोक किती प्रमाणात संपर्कात येत आहेत, हे ठरवण्यासाठी सरकारे अनेकदा त्यांचे मोजमाप करतात.

CID म्हणजे पोलिसांचा गुन्हे अन्वेषण विभाग, जो चारित्र्य पडताळणी करतो; जम्मू-काश्मीरमध्ये सरकारी नोकऱ्यांसाठी अनेकदा ती आवश्यक असते. त्यामुळे जुने खटले कुटुंबांच्या मागे अनेक वर्षे राहू शकतात.

संदर्भ: Seeds Act, 1966 हा बियाण्यांची गुणवत्ता आणि विक्री यासंबंधीचा भारताचा मुख्य कायदा आहे, आणि तो अनेक आधुनिक शेती पद्धतींच्या आधीचा आहे. बियाणे कंपन्यांप्रमाणेच खत उत्पादकांनाही नवीन उत्पादने शेतकऱ्यांपर्यंत आणण्यासाठी परवाने आणि मंजुरींवर अवलंबून राहावे लागते.

संदर्भ: VB-G RAM G हा 2025 मध्ये मंजूर झालेला ग्रामीण रोजगार कायदा आहे, जो आधीच्या MGNREGA योजनेची जागा घेतो. MGNREGA मध्ये ग्रामीण कुटुंबांना कामाची हमी दिली जात होती. ग्रामपंचायती म्हणजे गावपातळीवरील परिषदा.

संदर्भ: रणजी करंडक ही भारताची मुख्य देशांतर्गत प्रथम श्रेणी क्रिकेट स्पर्धा आहे, ज्यात राज्य संघ बहु-दिवसीय सामने खेळतात. पहिल्या डावातील आघाडी गुणतालिकेत महत्त्वाची ठरू शकते, म्हणून संघाच्या वाटचालीत ही महत्त्वाची पायरी आहे.

संदर्भ: एल निनो म्हणजे प्रशांत महासागरातील एक नैसर्गिक तापमानवाढीचा नमुना, जो अनेकदा भारतात कमकुवत मान्सून पाऊस आणि अधिक उष्ण, कोरडे हवामान आणून देतो. त्यामुळे उष्माघाताचा आणि पाणीटंचाईचा धोका वाढतो.

संदर्भ: बेंगळूरुमध्ये देशभरातील लोकांना नोकरी देणाऱ्या अनेक आयटी कंपन्या आहेत, आणि कन्नड भाषिकांसाठी स्थानिक नोकऱ्यांचा प्रश्न अनेक वर्षांपासून चर्चेत आहे. अशा मागण्या अनेकदा राज्याचे नोकरी नियम आणि भाषा कौशल्यांवर लक्ष केंद्रित करतात.

संदर्भ: Iveco ही युरोपमधील ट्रक आणि बस बनवणारी कंपनी आहे, तर टाटा मोटर्स ही भारतीय वाहन कंपनी असून तिची Jaguar Land Rover ही उपकंपनी आहे. अशा करारांमुळे भारतीय कंपन्यांना परदेशात व्यावसायिक वाहनांमध्ये वाढ करता येते.

संदर्भ: गृहवस्त्रांमध्ये बेडशीट, टॉवेल आणि पडदे अशा वस्तूंचा समावेश होतो. भारतीय निर्यातदार अनेकदा आंतरराष्ट्रीय व्यापार प्रदर्शनांचा उपयोग परदेशी खरेदीदारांना भेटण्यासाठी करतात, त्यामुळे अशा दौऱ्यांसाठी मिळणारी मदत त्यांच्या व्यवसायावर परिणाम करू शकते.

संदर्भ: भारत आणि नेपाळमध्ये खुली सीमा आहे आणि सांस्कृतिक, व्यापारी व ऊर्जा क्षेत्रात दोन्ही देशांचे घनिष्ठ संबंध आहेत. परराष्ट्र सचिवांसारख्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या भेटी सहसा दोन सरकारांमधील उच्चस्तरीय बैठकींची पूर्वतयारी असते.

संदर्भ: धूम्रपान हे फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचे एक प्रमुख ज्ञात कारण आहे, आणि कोणत्याही वयात धूम्रपान सोडल्यास धोका कमी होतो, असे डॉक्टर अनेकदा सांगतात. अशा अभ्यासांमुळे संशोधकांना सुरुवातीची धोक्याची चिन्हे शोधता येतात, ज्यामुळे भविष्यात लवकर तपासणी आणि चांगले उपचार शक्य होऊ शकतात.

संदर्भ: भारतात अति दारिद्र्य राष्ट्रीय सर्वेक्षणे आणि आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्य रेषांद्वारे मोजले जाते, त्यामुळे किती लोक बाहेर पडले याचा आकडा कोणते मोजमाप वापरले आहे यावर अवलंबून असतो. अर्थतज्ज्ञ अशा आकड्यांवर वारंवार चर्चा करतात, म्हणून आकड्यांचा स्रोत तपासणे उपयुक्त ठरते.

संदर्भ: भारतात क्रेडिट कार्ड आणि आता खरेदी, नंतर पैसे देण्याचे पर्याय सहज उपलब्ध झाल्याने झटपट खरेदी सोपी झाली आहे. ऑनलाइन खरेदीमुळे खर्चाचा निर्णय फक्त एका क्लिकवर आला आहे.

संदर्भ: उत्तर भारतातील शहरांमध्ये हिवाळ्यात वाहनांचे उत्सर्जन, पिकांचे जाळणे आणि धूळ यामुळे तीव्र धुरके दिसून येतात. दीर्घकाळ प्रदूषित हवेच्या संपर्कामुळे हृदय व फुफ्फुसांच्या समस्या होतात, असे डॉक्टर दीर्घकाळापासून सांगत आले आहेत, म्हणून चांगल्या नोंदींमुळे आरोग्य धोरण ठरवण्यास मदत होते.

संदर्भ: Pandya हा 2024 च्या IPL आधी Gujarat Titans कडून रोख व्यवहारात Mumbai Indians मध्ये परत आला होता, आणि MI चा कर्णधार म्हणून त्याच्या तीन हंगामांत फारशी ट्रॉफी मिळाली नाही. अशा अदलाबदली IPL संघ हंगामांदरम्यान पुनर्बांधणीसाठी नेहमी करतात.

बिगर-जीवाश्म स्रोतांमध्ये सौर, पवन, जलविद्युत आणि अणुऊर्जा यांचा समावेश होतो, जे कोळसा, तेल किंवा वायू जाळत नाहीत. वीजनिर्मिती या स्रोतांकडे नेणे हा भारताच्या हवामान बदल रोखण्याच्या आणि हवामानविषयक वचने पूर्ण करण्याच्या व्यापक प्रयत्नांचा भाग आहे.

संदर्भ: सर्वोच्च न्यायालय हे भारताचे सर्वोच्च न्यायालय आहे, आणि त्याच्या टिप्पण्यांमुळे अनेकदा सरकार आणि नियामक संस्था कृती करतात. भारतात विमान भाडे विमान कंपन्या ठरवतात आणि मागणी, इंधनाचा खर्च व विमान कंपन्यांची क्षमता यानुसार ते लवकर बदलू शकते.

संदर्भ: सीमा शुल्क म्हणजे आयात केलेल्या वस्तूंवरील कर. सवलती तात्पुरत्या असतात आणि त्यांचे नूतनीकरण करण्यापूर्वी अनेकदा त्यांचा आढावा घेतला जातो. बजेट 2027 म्हणजे सरकार पुढील आर्थिक वर्षासाठी तयार करत असलेला केंद्रीय अर्थसंकल्प.

संदर्भ: Back Market हे नूतनीकृत (refurbished) इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंचे ऑनलाइन बाजारपेठ आहे. ट्रेड-इन डीलमध्ये लोक जुने कन्सोल देऊन पैसे किंवा स्टोअर क्रेडिट मिळवू शकतात. ट्रेड-इन करण्यापूर्वी खरेदीदार अनेकदा ही ऑफर कन्सोल खाजगीरीत्या विकण्याशी तुलना करतात.

संदर्भ: OTC (over-the-counter) प्लॅटफॉर्म म्हणजे वीज व्यापाराची बाजारपेठ, जिथे वीज कंपन्या विक्रेत्यांकडून थेट वीज खरेदी करतात, बहुतेकदा अल्पकालीन मागणी पूर्ण करण्यासाठी. KSEB म्हणजे केरळचे राज्य वीज मंडळ, जे वीज खरेदी करून घरगुती आणि व्यावसायिक ग्राहकांना पुरवते.

संदर्भ: दिल्लीतील रस्ते आणि सार्वजनिक जागांचा आंदोलनांसाठी वारंवार वापर होतो, आणि जमलेल्या गर्दीमुळे रस्त्यावरील विक्रेत्यांची कमाई होते. आंदोलनाचा हक्क आणि त्यामुळे प्रभावित होणाऱ्या लोकांचे हक्क यांचे संतुलन न्यायालयांनी यापूर्वीही तपासले आहे.

संदर्भ: गर्भाच्या हृदयदोषांच्या समस्या गर्भधारणेच्या सुरुवातीच्या काळात तयार होतात आणि त्या सर्वात सामान्य जन्मदोषांपैकी आहेत. हायपरटेन्शन म्हणजे दीर्घकाळ टिकणारा उच्च रक्तदाब, तर मधुमेहात शरीराचे रक्तातील साखरेवरील नियंत्रण बिघडते.

संदर्भ: 2021 मध्ये ओबामाकेअर योजना स्वस्त करण्यासाठी वाढीव सबसिडी जोडण्यात आली होती आणि नंतर ती वाढवण्यातही आली. आता तिची मुदत संपल्यामुळे ही मदत बंद होत आहे. ओबामाकेअर हे Affordable Care Act चे टोपणनाव आहे. हा अमेरिकेचा कायदा असून त्याने नोकरीवर आधारित विमा नसलेल्या लोकांसाठी या बाजारपेठा तयार केल्या.

संदर्भ: हिंद महासागर क्षेत्रातील नौदल हालचालींशी जुळवून घेण्यासाठी भारतीय नौदल आपला ताफा वाढवत आहे. डिस्ट्रॉयर ही मोठी युद्धनौका असते, जी हवाई संरक्षण आणि समुद्रातील हल्ल्यांसाठी वापरली जाते, त्यामुळे नवीन रचना पुढची अनेक दशके नौदल शक्ती ठरवते.

वैद्यकीय गर्भपात कायदा भारतात गर्भधारणा कोणत्या कारणांवरून संपवता येईल हे ठरवतो, आणि न्यायालये अनेकदा त्या मर्यादांचा अर्थ लावतात. येथे प्रश्न असा आहे की वैयक्तिक कौटुंबिक कलह त्यापैकी एक कारण मानला जाऊ शकतो का.

संदर्भ: कन्कशन म्हणजे डोक्याला झालेली दुखापत, आणि वैद्यकीय पथकाने परवानगी दिल्याशिवाय खेळाडू सहसा खेळत नाहीत. सेफर्ट हा विकेटकीपर-फलंदाज असल्यामुळे हा संघात तशाच प्रकारचा बदल आहे.

संदर्भ: EICMA हा मिलानमध्ये होणारा मोठा मोटरसायकल शो आहे, जिथे उत्पादक पुढील वर्षासाठीची नवी मॉडेल्स सादर करतात. युरोपमध्ये A1 परवान्यामुळे रायडर्सना 125cc पर्यंतच्या हलक्या मोटरसायकली चालवता येतात.

संदर्भ: दिल्लीतील मध्यवर्ती भागातील रामलीला मैदान हे मोठ्या आंदोलनांसाठी आणि रॅलींसाठी नेहमीचे ठिकाण आहे, आणि सणासुदीचा काळ खरेदीसाठी व्यस्त असतो. आंदोलनाचा हक्क आणि दुकानदार व प्रवाशांचे हक्क यांचा समतोल न्यायालये अनेकदा तपासतात.

संदर्भ: गोवर हा अत्यंत संसर्गजन्य विषाणूजन्य आजार असून तो हवेतून पसरतो आणि लहान मुलांमध्ये गंभीर गुंतागुंत निर्माण करू शकतो. MMR लस यापासून संरक्षण देते, आणि काही भागांत लसीकरणाचे प्रमाण कमी झाल्याने US मधील काही भागांत अलीकडच्या वर्षांत गोवरची प्रकरणे वाढली आहेत.

संदर्भ: रशियाने युक्रेनवर पूर्ण प्रमाणात आक्रमण फेब्रुवारी 2022 मध्ये सुरू केले, आणि खेरसन हा दक्षिणेकडील प्रदेश तेव्हापासून लढाईचा भाग आहे. अशा अल्प शस्त्रसंधींची वाटाघाटी करणारे अनेकदा चाचणी घेतात, आणि शांतता चर्चांमधून टिकणारे करार होण्यास वेळ लागत आहे.

संदर्भ: दिल्ली-NCR मध्ये हिवाळ्यात हवेचे प्रदूषण गंभीर होते आणि दिवाळीच्या सुमारास फटाके हे त्याचे एक मोठे कारण असते. ग्रीन फटाके हे प्रमाणित फटाके असतात, जे कमी प्रदूषक सोडतील असे तयार केलेले असतात, आणि न्यायालयांनी त्यांच्यावरील मर्यादा वारंवार कडक केल्या आहेत.

पार्श्वभूमी: व्हेनेझुएलामध्ये अनेक वर्षांपासून राजकीय तणाव आहे. अमेरिका आणि इतर देश निष्पक्ष निवडणुका आणि तुरुंगात असलेल्या विरोधकांची सुटका यासाठी दबाव टाकत आहेत. राजकीय कैदी म्हणजे त्यांच्या राजकीय विचारांमुळे ताब्यात घेतलेले लोक, म्हणूनच त्यांच्या सुटकेची मागणी दीर्घकाळ होत आहे.

संदर्भ: टनेल बोरिंग मशीन ही मोठी ड्रिल यंत्रे आहेत, जी मेट्रो, रस्ते आणि रेल्वेसाठी बोगदे खोदण्यासाठी वापरली जातात. चीन या यंत्रांचा मोठा उत्पादक आहे, आणि आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी भारत मेक इन इंडिया मोहीम राबवत आहे.

निर्यात शुल्क म्हणजे भारताबाहेर पाठवल्या जाणाऱ्या इंधनावरील कर, आणि सरकार ते वेळोवेळी बदलते. पंपावरील किमती कच्च्या तेलाचा खर्च, कर आणि स्थानिक शुल्क अशा अनेक घटकांवर अवलंबून असतात, म्हणूनच त्या शहरानुसार बदलतात.

सेंट-गोबेन ही फ्रेंच कंपनी आहे जी काच आणि बांधकाम साहित्य यांसारखी उत्पादने बनवते, आणि आयआयटी-मद्रास ही चेन्नईतील भारतातील आघाडीच्या अभियांत्रिकी संस्थांपैकी एक आहे. उद्योग आणि कॅम्पस यांच्यातील अशा प्रयोगशाळा ही कंपन्यांनी शैक्षणिक संशोधनातील कौशल्य वापरण्याची एक सामान्य पद्धत आहे.

संदर्भ: मर्यादित षटकांच्या क्रिकेटमध्ये ऑस्ट्रेलिया सर्वात बलवान संघांपैकी एक आहे, आणि माजी आंतरराष्ट्रीय खेळाडू अनेकदा IPL सारख्या फ्रँचायझी लीगमध्ये खेळत राहतात. ICC T20 World Cup ही या खेळातील सर्वात मोठी लघु प्रकारची स्पर्धा असून ती दर दोन वर्षांनी होते.

संदर्भ: Swift 2004 मध्ये गॅमा-किरण स्फोट, म्हणजे दूरच्या अवकाशातील शक्तिशाली स्फोट, अभ्यासण्यासाठी प्रक्षेपित झाली होती, आणि खगोलशास्त्रज्ञांसाठी ती महत्त्वाचे साधन ठरली आहे. कमी कक्षेतील उपग्रह हवेच्या घर्षणामुळे हळूहळू उंची गमावतात आणि अखेर पृथ्वीवर परत पडतात.

संदर्भ: IndiGo ही प्रवाशांच्या संख्येनुसार भारतातील सर्वात मोठी एअरलाइन आहे, आणि A321 XLR ही Airbus A321 विमानाची लांब पल्ल्याची आवृत्ती आहे. अशी विमाने जोडल्याने एअरलाइन्स लांबच्या मार्गांवर पोहोचू शकतात, तरीही कमी अंतराची उड्डाणे व्यवसायाचा मोठा भाग राहतात.

संदर्भ: कापणीनंतर शेतातील उरलेले पीक जाळले जाते, त्यामुळे ह्या आगी मुख्यतः उत्तर भारतात होतात. शरद ऋतूत यांचा धूर दिल्ली आणि इतर उत्तरेकडील शहरांमध्ये पसरतो, आणि नोव्हेंबरमध्ये राजधानीतील हवा अनेकदा खूप खराब होण्यामागे हे एक कारण आहे.

संदर्भ: खरीप हा भारतातील मान्सूनच्या हंगामातील पीक चक्र आहे, आणि पावसाचे प्रमाण कमी पडल्यास राज्ये अनेकदा स्थानिक भागात दुष्काळ जाहीर करतात. मदतीची रक्कम सहसा त्या शेतकऱ्यांना दिली जाते ज्यांची पिके किंवा उत्पन्न बाधित झाले आहे.

संदर्भ: रो-को हे रोहित शर्मा आणि विराट कोहली यांचे लोकप्रिय टोपणनाव आहे, हे भारताचे दोन सर्वात अनुभवी फलंदाज आहेत. कसोटीपूर्वी कामाचा ताण व्यवस्थापित करण्यासाठी संघ अनेकदा वेगवान गोलंदाजांना विश्रांती देतात, म्हणूनच वेगवान गोलंदाजी फळीत पर्याय असणे महत्त्वाचे असते.

संदर्भ: पतंजली ही आयुर्वेदिक आणि दैनंदिन वापराच्या उत्पादनांसाठी ओळखली जाणारी मोठी भारतीय ग्राहकोपयोगी वस्तू कंपनी आहे. अन्न नियामक तपासतात की उत्पादने त्यांच्या लेबलप्रमाणे आहेत आणि गुणवत्तेचे नियम पाळतात. 'मिसब्रँडेड' म्हणजे पाकिटावरील लेबल आतील मालाशी जुळत नाही.

संदर्भ: कर्करोगाचे उपचार खूप महाग असू शकतात आणि अनेक भारतीय कुटुंबे त्यातला मोठा वाटा स्वतः भरतात. औषधांच्या किमती पेटंटमुळे ठरतात, ज्यामुळे कंपन्यांना ठराविक काळासाठी विक्रीचे विशेष हक्क मिळतात, आणि स्वस्त जेनेरिक आवृत्त्यांचाही त्यावर परिणाम होतो.

संदर्भ: GRAP म्हणजे Graded Response Action Plan, ही उपाययोजनांची मालिका आहे जी दिल्ली-NCR मधील हवा बिघडल्यावर अधिकाधिक कडक होत जाते. शेजारच्या राज्यांमधील पिकांचे अवशेष जाळल्याने होणारा हिवाळ्यातील धूर आणि दिवाळीतील फटाके यामुळे दरवर्षी आकडे वाढतात.

संदर्भ: निर्यात म्हणजे भारत परदेशात विकत असलेल्या वस्तू आणि सेवा, आणि १ ट्रिलियन डॉलरचे ध्येय व्यापार वाढवण्यासाठी सरकारने ठेवलेले लक्ष्य आहे. गोयल हे वरिष्ठ केंद्रीय मंत्री असून ते व्यापार धोरणावर वारंवार बोलतात.

इंडोनेशियातील धुरक्याचे मुख्य कारण म्हणजे जमीन साफ करण्यासाठी लावल्या जाणाऱ्या आगी. त्या प्रामुख्याने सुमात्रा आणि बोर्निओ बेटांवर लागतात आणि त्यांचा धूर मलाक्का सामुद्रधुनीपर्यंत पसरतो. दशकांपासून बहुतेक कोरड्या हंगामात हा धूर परत येतो, आणि शेजारी देशांनी जकार्ताला वारंवार कारवाई करण्यासाठी दबाव टाकला आहे.

संदर्भ: सोनम वांगचुक हे लडाखमधील परिचित शिक्षक आणि पर्यावरण कार्यकर्ते आहेत, आणि त्यांची शाळा आता कायदेशीर प्रक्रियेत अडकली आहे. भारतात शाळांना सहसा सरकारी संस्थांची मान्यता लागते, त्यामुळे आवश्यक परवानग्या होत्या का, हा वादाचा मुद्दा आहे.

संदर्भ: व्हेनेझुएलामध्ये कोण सत्ता चालवणार आणि निवडणुका कशा घेतल्या जातील, यावरून दीर्घकाळ राजकीय तणाव आहे, आणि विरोधी नेते अनेकदा देशाबाहेर राहिले आहेत किंवा त्यांच्यावर निर्बंध आले आहेत. कार्यवाहक अध्यक्षांनी मतदान होईपर्यंत फक्त थोड्या काळासाठी सत्ता सांभाळायची असते.

भारत आपले बहुतेक कच्चे तेल आणि बरेचसे गॅस आयात करतो, त्यामुळे पश्चिम आशियातील संघर्षामुळे इंधन आणि वीज यांचे दर वाढू शकतात. सौर आणि पवन ऊर्जेकडे वळल्याने हा धोका कालांतराने कमी होतो.

संदर्भ: Swift हा NASA चा अवकाश टेलिस्कोप असून २००४ मध्ये गॅमा-रे बर्स्ट्सचा अभ्यास करण्यासाठी तो प्रक्षेपित करण्यात आला होता. बहुतेक जुने उपग्रह हळूहळू उंची गमावतात आणि वातावरणात परत येतात, आणि त्यांचे बहुतेक भाग जमिनीपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच जळून जातात.

संदर्भ: नगरपालिका संस्था शहरे आणि गावांमधील रस्ते, पाणी आणि स्वच्छता अशा रोजच्या स्थानिक सेवा चालवतात, त्यामुळे या निकालांचा नागरी कामावर थेट परिणाम होतो. आंध्र प्रदेश या निवडणुका आपल्या स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेच्या चक्राचा भाग म्हणून घेते.

संदर्भ: स्मार्ट फ्रीज आणि सेन्सरसारखी जोडलेली उपकरणे अनेकदा इंटरनेटवरून चालवली जातात, त्यामुळे ती हॅकर्सचे लक्ष्य बनू शकतात. अशा रोजच्या यंत्रणांवरील हल्ले सरकारे आणि व्यवसायांसाठी वाढती चिंता आहे.

संदर्भ: मस्क SpaceX चे नेतृत्व करतात, ही रॉकेट आणि उपग्रह कंपनी आहे, आणि Tesla चे नेतृत्व करतात, ही इलेक्ट्रिक कार कंपनी आहे. कठीण उद्दिष्टांशी जोडलेली मोठी वेतन पॅकेजेस हा कंपन्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना भागधारकांच्या हिताशी जोडण्याचा सामान्य मार्ग आहे.

संदर्भ: अनधिकृत कसोटी सामने इंडिया ए आणि इतर देशांच्या ए संघांमध्ये सराव आणि चाचणी सामन्यांसाठी खेळवले जातात. त्यामुळे वरिष्ठ संघ निवडण्यापूर्वी निवड समिती खेळाडूंचा फॉर्म तपासण्यासाठी त्यांचा उपयोग करते.

संदर्भ: SBI ही भारतातील सर्वात मोठी सरकारी बँक असल्याने तिच्या तिमाही आकड्यांकडे संपूर्ण बँकिंग क्षेत्राचा कल म्हणून पाहिले जाते. Net interest income म्हणजे कर्जांवरील व्याजातून मिळालेले उत्पन्न आणि ठेवींवर दिलेले व्याज यातील फरक.

संदर्भ: भारतातील शहरांमध्ये मेट्रोचे मार्ग टप्प्याटप्प्याने बांधले जात आहेत, जेणेकरून रस्त्यांवरील गर्दी कमी होईल आणि अधिक वस्त्या जोडल्या जातील. प्रत्येक नवीन मार्गामुळे साधारणपणे नवी स्थानके आणि जोडणी येतात, ज्यामुळे नोकऱ्या आणि महाविद्यालयांपर्यंत पोहोचणे सोपे होते.

संदर्भ: प्लेनम म्हणजे वरिष्ठ कम्युनिस्ट पक्ष नेत्यांची बंद दाराआड होणारी बैठक, आणि Xi Jinping यांनी 2012 पासून भ्रष्टाचारविरोधी मोहीम राबवली आहे. इतक्या मोठ्या प्रमाणावरील हकालपट्टी दाखवते की ही मोहीम पक्षाच्या नेतृत्वासाठी किती केंद्रस्थानी आली आहे.

Context: Municipal corporations run local services such as roads, water and waste collection, so these results shape everyday civic life. The NDA is the national alliance led by the BJP, and the TDP is one of its key partners in Andhra Pradesh.